ANTYCZNE OPOWIEŚCI - Cz. II

 ŻYCIE SOKRATESA

"NA HERĘ, TEODOTO, PIĘKNY TO MAJĄTEK! STADKO PRZYJACIÓŁ TO COŚ ZNACZNIE LEPSZEGO OD KRÓW, KÓZ LUB OWIEC"

Tymi to słowy Sokrates podsumował odpowiedź sławnej ateńskiej hetery - Teodoty, która na pytanie z czego żyje, odpowiedziała że z pomocy ludzi "przyjaźnie do niej ustosunkowanych", którzy po prostu mają gest i ofiarowują jej swoje pieniądze. Stwierdzenie Sokratesa było w pewnym sensie komiczne, gdyż Teodota znana była w Atenach ze swej profesji.

ŚWIAT DZIECIŃSTWA I MŁODOŚCI

SOKRATESA

Cz. I

Najsławniejszy filozof świata, swoisty "ojciec filozofii" (który jednak paradoksalnie nie pozostawił po sobie żadnych dzieł pisanych, a wszystko co o nim wiadomo, wiadomo od jego uczniów) - Sokrates, przyszedł na świat w 469 r. p.n.e. w Atenach. Jego ojciec - Sofroniskos był kamieniarzem i rzeźbiarzem (potem, gdy Sokrates ukończył już wiek męski, pomagał ojcu w pracy i wykonał nawet kilka mniej sławnych rzeźb), matka zaś - Fainarete, pracowała jako położna. Sofroniskos był znanym i szanowanym człowiekiem w swoim demie (gminie) Alopeke, dzięki swej pracy dorobił się też sporego majątku, który następnie odziedziczył Sokrates (majątek ten musiał być doprawdy imponujący, skoro pozwolił młodemu Sokratesowi do końca życia nie podejmować już żadnej pracy zarobkowej, w tym również kamieniarstwa, które Sokrates zarzucił zaraz po śmierci ojca. A przecież nie mając żadnych innych dochodów, był w stanie z pozostawionych mu środków utrzymać żonę i troje dzieci).

Sokrates urodził się i dorastał w czasach wojen grecko-perskich, oraz w okresie kształtowania się i umacniania potęgi Związku Morskiego na czele którego stały właśnie Ateny - rodzinne miasto i ojczyzna Sokratesa. Już bowiem w zaledwie trzy lata po jego narodzinach (ok. 466 r. p.n.e.) jeden z najzdolniejszych ateńskich strategów (a do tego ogromny bogacz) - Kimon (syn Miltiadesa - zwycięzcy Persów spod Maratonu z roku 490 p.n.e.) rozgromił lądowo morskie siły inwazyjne Persów u ujścia rzeki Eurymedont w południowej Azji Mniejszej. Był to doprawdy helleński majstersztyk operacyjno-strategiczny, gdy Grecy - po wysadzeniu morskiego desantu w Pamfilii - rozbili zarówno perską flotę inwazyjną (która miała przeprawić nową armię Króla Królów Kserksesa I do Grecji centralnej, w tym głównie do Attyki), jaki całą zgromadzoną tam armię perską (ponoć Kserkses na wieść o utracie tej armii poważnie się rozchorował i zmarł w kilka miesięcy później, w sierpniu 465 r. p.n.e.). W prawie piętnaście lat po zwycięskich dla Greków bitwach pod Platejami (479 r. p.n.e.) i Salaminą (480 r. p.n.e.), po zdobyciu i spaleniu Aten, perski władca, król Kserkses po raz drugi w czasie swego panowania postanowił podporządkować sobie buńczuczną Helladę. W Pamfilii (dzisiejsza południowo-zachodnia Turcja) zgromadził on ogromną armię i flotę, złożoną z 350 okrętów wojennych. Dowódcami tych sił Kserkses mianował dwóch wodzów Ariomandesa i Titraustesa, armią lądową dowodził zaś Ferendates. Kimon, na czele 300 okrętów Związku Morskiego (w tym 200 wystawionych przez Ateny) podpłynął do ujścia rzeki Eurymedont z zamiarem zaatakowania tych sił. Wodzowie perscy zwlekali jednak z przyjęciem bitwy, gdyż spodziewali się posiłków wysłanych z Cypru (80 okrętów). Kimon, zdając sobie sprawę z niebezpieczeństwa połączenia sił, uderzył na perskie okręty z całą swą mocą i dzięki lepszemu usprawnieniu ateńskich trier (dodano np. szersze pokładniki umożliwiające hoplitom przechodzenie z parapetu na parapet, a nie stanie w jednym miejscu, jak było to na okrętach typu fenickiego czy egipskiego, które używali Persowie, dodatkowo okręty greckie były szybsze i znacznie zwrotniejsze), odniósł zdecydowane zwycięstwo (Persowie nie rozwinęli nawet szyku wojennego, okręty zaczęły na siebie wpadać i kierowały się w stronę brzegu, gdzie topili lub przechwytywali je Grecy, większość jednak sama roztrzaskała się o skały, lub wpadła na mielizny). Grecy zdobyli i zatopili łącznie ponad 200 okrętów. Następnie dokonano desantu i rozpoczęła się bitwa lądowa. Persowie walczyli tu ofiarnie i z determinacją, ale w końcu musieli ustąpić pola helleńskim hoplitom, którzy zdobyli perski obóz. 

MAPA AZJI MNIEJSZEJ Z CZASÓW RZYMSKICH (I - II wiek), 

MIMO TO DOKŁADNIE POKAZUJE UMIEJSCOWIENIE ZARÓWNO PAMFILI JAK I SAMEJ RZEKI EUROMEDONT

Perska armia przestała istnieć, lecz Kimon musiał jeszcze uporać się z cypryjską eskadrą, wysłaną na pomoc tym pierwszym. Gdy tego dokonał, całkowicie zlikwidował zagrożenie Grecji płynące ze strony Persji. Kserkses był załamany, ponoć zgodził się na haniebny pokój (podyktowany mu przez Kimona), w którym deklarował że jego armia i flota będzie się trzymać z dala od Morza Egejskiego. Pokój Kimona (potwierdzony potem w spisie Kraterosa) uczynił z niego swoistego "Zbawcę Hellady" i "Nowego Heraklesa", stał się natychmiast najpopularniejszym i najbardziej wpływowym politykiem nie tylko w samych Atenach, ale i w całej Grecji. Gdy powrócił do miasta, przywiózł z wojny takie łupy, że dzięki nim odbudowano południowy mur Akropolu ateńskiego (zniszczony w czasie inwazji i spalenia Aten przez Persów w 480 r. p.n.e.). Ale na tym nie koniec. To właśnie z owych łupów wojennych, które Kimon przywiózł po zwycięstwie nad Eurymedontem, sfinansowano budowę Plant na Agorze (sławnego miejsca wypoczynku Ateńczyków), odnowiono brudny rynek Akademosa - na którym zawsze pełno było nieczystości (po powrocie Ateńczyków do miasta w 479 r. p.n.e. i ponownej jego odbudowie, rynek Akademosa był właśnie tym miejscem, gdzie składowano wszelki żwir, gruz i inne nieczystości z innych obszarów miasta), czyniąc z niego nawodniony gaj, z licznymi strumieniami, ocienionymi chodnikami i kwietnymi alejami - nowy plac Akademosa stanowił dumę miasta i w czasach Peryklesa tylko najstarsi mieszkańcy pamiętali jeszcze, że pierwotnie było tu wielkie wysypisko śmieci.

RYNEK AKADEMOSA (ZWANY RÓWNIEŻ GAJEM AKADEMOSA, W KTÓRYM PLATON ZAŁOŻYŁ SWOJĄ SŁAWNĄ AKADEMIĘ) MIEŚCIŁ SIĘ ZA MURAMI MIASTA W PÓŁNOCNO-ZACHODNIEJ JEGO CZĘŚCI

(Nazwa tego bloga również odnosi się do tego właśnie miejsca)

Nie było zatem w Atenach polityka równie popularnego co Kimon, oczywiście prócz... wielkiego Temistoklesa, pogromcy Persów spod Salaminy i odnowiciela ateńskich murów obronnych. Ci dwaj wielcy mężowie rozpoczęli trwającą kilka lat walkę polityczną o zdobycie władzy nad miastem i poparcia jego obywateli. Oczywiście konflikt ten nie odnosił się jedynie do kwestii osobowości jednego czy drugiego polityka, lecz miał znacznie poważniejsze oblicze. Mianowicie zwycięstwo Kimona lub Temistoklesa mogło zaważyć na ustroju politycznym, na jaki ostatecznie zdecydują się Ateńczycy. Temistokles stał bowiem na czele stronnictwa demokratycznego (i anty-spartańskiego), natomiast Kimon był zwolennikiem sojuszu z Lacedemonem wymierzonego w Persję. Dodatkowo opowiadał się za wprowadzeniem ustroju oligarchicznego (czyli rządów nielicznych, najmajętniejszych obywateli miasta, sam zresztą posiadał olbrzymi majątek, którym - co należy przyznać - ochoczo dzielił się z najuboższymi mieszkańcami Aten - szczególnie jego ogrody były miejscem publicznym i dostępnym dla wszystkich obywateli). 

KIMON

Najpierw Kimonowi udało się pozbyć z ateńskiej polityki Arystydesa Sprawiedliwego, który, choć początkowo wrogi Temistoklesowi (Arystydes był twórcą Związku Morskiego, do którego zawarcia doszło w Byzantion na przełomie 478/477 r. p.n.e. Słynął też - a może przede wszystkim - ze swojej niesamowitej uczciwości, przez co właśnie nadano mu przydomek "Sprawiedliwy"), potem wsparł go w walce z Kimonem, ale już w roku 477 p.n.e. ostatecznie Arystydes Sprawiedliwy wycofał się z życia politycznego Aten i skupił jedynie na sprawach Związku Morskiego. Teraz przyszła pora na ostatnie starcie tych dwóch wielkich osobowości o ostateczny kształt ateńskiej polityki w przyszłości. A zmagano się dosłownie we wszystkich dziedzinach, nawet takich jak... podejście do historii. A czego dotyczył spór? Ot, choćby prostego pytania, kiedy w Atenach dobiegła końca tyrania Pizystratydów (braci Hippiasza i Hipparcha - synów Pizystrata, którzy rządzili miastem po śmierci ojca w latach 527 - 510 p.n.e.). Temistokles opowiadał się za rokiem 514 p.n.e. gdy doszło do zamachu na życie obu braci, podczas którego stracił je młodszy i łagodniejszy z braci (mniej dążący do władzy) - Hipparch. Jego zabójcy Harmodios i Aristogejton (obaj zabici - Harmodios w dniu zamachu, zaś Aristogejton po torturach z ręki samego Hippiasza), byli dla Temistoklesa przykładem męstwa i cnót obywatelskich (poświecenia się dla dobra wolności i demokratycznych swobód - i już nieważne było to, że obaj zamachowcy nie uczynili tego dla wprowadzenia demokracji, lecz z pobudek osobistych - Hippiasz miał wykorzystać i upokorzyć siostrę Harmodiosa, a zresztą byli oni członkami arystokracji i jeśli już, to dążyli do przywrócenia oligarchatu - który nazywano "ustrojem przodków". Potem, w czasach demokracji i Peryklesa uczniowie w ateńskich szkołach na pamięć recytowali wiersz, jak to z nożem w ręku będą bronić demokracji, niczym... Harmodios i Aristogejton - zresztą obaj byli kochankami. No cóż, historia lubi płatać figle, szczególnie tym, którzy jej nie znają). 

"TYRANOBÓJCY"

(HARMODIOS i ARISTOGEJTON)

Dlatego też w 476 r. p.n.e. na Akropolu ustawiono nowe posągi obu zamachowców (stare w 480 r. p.n.e. zostały zabrane przez Persów i powrócą ponownie do Aten dopiero ok. 330/329 r. p.n.e.), sfinansowane przez Temistoklesa. Natomiast Kimon twierdził (i miał rację) że ostateczny upadek władzy Pizystratydów miał miejsce dopiero w 510 r. p.n.e. (oczywiście zrozumiałym jest, że Grecy nie liczyli lat w taki sposób jak my je liczymy współcześnie). Wówczas to (511 r. p.n.e.) ateński ród Alkmeonidów (a konkretnie Klejstenes, członek tego rodu) poprosił o pomoc w obaleniu tyranii - Lacedemończyków. W 510 r. p.n.e. król Sparty - Kleomenes I ruszył na Attykę z wielką armią i wsparty przez Alkmeonidów, zdobył Akropol (na którym bronił się Hippiasz). Hippiasz został wygnany i udał się do Persji. Potem raz jeszcze powrócił do Attyki na czele perskich wojsk Datysa i Artafarnesa w dwadzieścia lat później (490 r. p.n.e.) i wziął udział w bitwie pod Maratonem (po stronie Persów), w którym to starciu najprawdopodobniej stracił życie. Kimon opowiadał się za tą wersją, gdyż sam poślubił członkinię rodu Alkmeonidów - Izodykę (miał z nią syna Tessalosa). Poza tym Kimon odznaczał się pro-spartańskim usposobieniem nawet w życiu prywatnym (swego pierworodnego syna, którego miał z pierwszą żoną, nazwał - Lakedajmoniosem - "Spartańczykiem").

Innym polem wzajemnego konfliktu pomiędzy Kimonem a Temistoklesem, był spór o pierwszeństwo w szeregu dwóch najsłynniejszych bitew, w wyniku których Ateńczycy rozgromili Persów. Kimon twierdził że największą wiktorią ateńską była bitwa pod Maratonem (Ateńczykami dowodził w tej bitwie sławny Miltiades - ojciec Kimona), natomiast Temistokles utrzymywał że była to bitwa pod Salaminą, w wyniku której ateńska flota (oczywiście pod wodzą Temistoklesa) rozgromiła potężną flotę Persów. Konkurowano na jeszcze innych polach. Temistokles np. chwalił się że to dzięki niemu Ateny ponownie otoczone zostały solidnymi murami (po bitwie pod Platejami i wygnaniu Persów z Hellady w 479 r. p.n.e. Spartanie nie chcieli aby greckie miasta odbudowywały swoje mury obronne, twierdząc że w przypadku kolejnego zagrożenia ze strony Persji, Grecy z całej Hellady będą mogli schronić się na Peloponezie, do którego dostępu broni niewielki górski przesmyk zwany korynckim, tym samym podkreślając swoją dominację w całej Grecji. Temistokles jednak wprowadził Spartan w błąd, deklarując im że mury ateńskie nie pozostaną odbudowane - zgodnie z ich życzeniem, jednocześnie polecił współobywatelom szybką ich odbudowę i wzmocnienie. Gdy wszystko wyszło na jaw, Ateny posiadały już solidne umocnienia i tym samym rzuciły Sparcie rękawicę w konfrontacji o dominację nad całą Helladą. W ślad za Atenami poszły i inne greckie polis, odbudowując swoje własne mury obronne).

TEMISTOKLES 

Natomiast Kimon chełpił się, że to on sprowadził do miasta kości sławnego greckiego mitologicznego herosa - Tezeusza, gdy w 475 r. p.n.e. zdobył wyspę Skyros (na której to miały znajdować się pogrzebane kości herosa). "Tezeusza" (a raczej jakieś odgrzebane kości nieznanego nieszczęśnika) z wielką pompą sprowadzono wówczas do Aten i złożono w nowo wybudowanym przybytku świątynnym - Tezejonie (wzniesionym oczywiście z prywatnych funduszy Kimona). Rywalizowano też o to, który z owych polityków wzniósł więcej budowli użyteczności publicznej i który bardziej przypodobał się ludowi. Kimon zbudował nie tylko Tezejon i wspomniane już wcześniej Planty na Agorze oraz plac Akademosa, lecz również mury Akropolu, Stoa Poikile ("Malowany Portyk") na Agorze, który to pokryty został malowidłami przedstawiającymi największe bitwy w historii Aten i Grecji (były tam ukazane: zdobycie Troi, bitwa Tezeusza z Amazonkami, bitwa pod Ojnoe i bitwa pod Maratonem), poza tym Portyk służył również celom handlowym i był dogodnym schronieniem przed deszczem. Temistokles skromniej (zresztą nie dysponował takim majątkiem jak Kimon), prócz murów obronnych Aten, wzniósł świątynię Artemidy Arystobule ("Najlepszej Rady").

Tak więc lata 70-te V wieku p.n.e. upływały w Atenach w cieniu konfliktu Kimona i Temistoklesa. Początkowo (od 480/479 r. p.n.e.) górę miał Temistokles, gdyż Kimon (młodszy od niego o prawie 15 lat) w latach swej młodości (a szczególnie pomiędzy pierwszym - 490 r. p.n.e. a drugim - 480 r. p.n.e. najazdem Persów na Grecję) prowadził dość hulaszczy tryb życia. Miał wówczas dwadzieścia jeden lat i już przejawiał słabość do dwóch rzeczy - alkoholu i kobiet. Zresztą w jego domu (który odziedziczył po śmierci ojca w 489 r. p.n.e.) pełno było różnych kobiet, od niewolnic (Miltiades był członkiem wpływowego i majętnego rodu Filaidów, który brał swój początek od Fileusa, syna Ajaksa Wielkiego, który według Homera wziął udział w wyprawie przeciw Troi), po hetery i zwykłe nałożnice. Zresztą w tym czasie Kimon był też podejrzewany o kazirodczy związek ze swą młodszą siostrą - Elpiniką, słynną z urody, którą potem wydał za mąż za Kalliasa. Pierwszą stałą kochanką Kimona miała zaś zostać niejaka Asteria z Salaminy, potem była Mnestra, która stała się jego pierwszą żoną i wreszcie Izodyka, którą poślubił po rozstaniu z Mnestrą.

Pomimo tych swoich słabości, Kimon potrafił w chwilach zagrożenia odzyskiwać trzeźwość umysłu i gdy w 480 r. p.n.e. Temistokles wezwał Ateńczyków by porzucili swe miasto i schronili się na Salaminie, deklarując że główna bitwa tej wojny nie odbędzie się na lądzie, lecz na morzu, Kimon jako pierwszy w świątyni Ateny na Akropolu złożył swój pas i uprząż konny, deklarując Temistoklesowi swe wsparcie i tym samym pokazując że walka na lądzie nie ma sensu i należy się przesiąść na okręty. W tym czasie Kimon miał już 30 lat. Zresztą rok 480 p.n.e. jest początkiem wielkiej kariery Kimona, od tego bowiem czasu będzie już tylko zdobywać kolejne godności i zaszczyty. Kimon był doskonałym żołnierzem i dowódcą (odznaczył się po raz pierwszy w bitwie pod Salaminą). Mężny, wysoki o bujnych i gęstych włosach, imponował zarówno innym mężczyznom jak i przede wszystkim kobietom. 

MŁODY KIMON SKŁADA W ŚWIĄTYNI ATENY NA AKROPOLU SWÓJ PAS I UPRZĄŻ KONNY

(Tym samym przekonuje resztę Ateńczyków że walka na lądzie nie ma sensu i trzeba przenieść się na Salaminę) 

480 r. p.n.e.

Szybko zdobył poparcie samego Arystydesa Sprawiedliwego (Ateńczycy zwali go też "najbardziej honorowym człowiekiem w mieście") i razem występowali politycznie przeciwko Temistoklesowi. Kimon zaprzyjaźnił się też z głównodowodzącym połączonymi siłami greckich polis, spartańskim wodzem - Pauzaniaszem. Wkrótce potem jednak Pauzaniasz został oskarżony o potajemne knowania z Persami (miał jakoby poślubić perską księżniczkę), oraz ciążyła nad nim ujma, jakiej się dopuścił w zdobytym przez niego w 478 r. p.n.e. Byzantion (tam bowiem wymusił na rodzicach przysłanie mu w nocy jako nałożnicy, ich córki - Kleoniki. Dziewczyna przyszła do jego komnaty gdy akurat spał i pogaszone były wszystkie świece. Kierując się w stronę łoża, potknęła się o świecznik, który wylądował na podłodze. Pauzaniasz, nagle rozbudzony, myśląc że to zamachowiec dybiący na jego życie, dobył miecza i wbił go w ciało owej nieszczęsnej Kleoniki. Potem bardzo to przeżywał, nawet wywoływał ducha tej dziewczyny, chcąc się dowiedzieć jak może odkupić swój czyn. W każdym razie dalsze dzieje Pauzaniasza nie są zbyt radosne (ostatecznie został zamurowany żywcem w jednej ze świątyń ok. 470 r. p.n.e.).

GRECKA FALANGA POD TERMOPILAMI 

(480 r. p.n.e.)

Arystydes natomiast doprowadził (pod Byzantion, gdzie doszło do pierwszej "konferencji" greckich polis) na przełomie 478/477 r. p.n.e. do zjednoczenia wielu greckich mniejszych i większych miast-państw na obszarze Morza Egejskiego, tworząc tzw.: Związek Morski. Ów Związek Morski (zwany też Delijskim, gdyż na wyspie Delos znajdował się związkowy skarbiec, potem zaś w 454/453 r. p.n.e. przeniesiony został na stałe do Aten) stanie się następnie podstawą stworzenia ateńskiego mini-imperium na wschodnim obszarze Morza Śródziemnego. Tak więc około 477 r. p.n.e. trzech było w Atenach najpopularniejszych mężów - Temistokles, Arystydes i Kimon. Arystydes piastował stanowisko sekretarza Związku Morskiego, a poza tym słynął w całym mieście ze swojej uczciwości i ofiarności ojczyźnie (wygnany sądem skorupkowym na 10 lat banicji w 482 r. p.n.e., powrócił do zagrożonej ojczyzny w dwa lata później i wziął udział w bitwie pod Salaminą u boku swego dawniejszego przeciwnika politycznego - Temistoklesa), a poza tym przestała go interesować walka o władzę w mieście.

Dlatego też na placu politycznego boju pozostało już tylko dwóch wielkich przeciwników - Temistokles i Kimon. Temistokles ustępował Kimonowi wielkością i znaczeniem rodu, pochodził bowiem z demu Frear, a jego ojciec - Neokles nie był nikim znanym, ni majętnym. Po matce miał jeszcze gorsze pochodzenie, była ona bowiem Traczynką, czyli nie tylko że nie Atenką, ale nawet nie Greczynką, po prostu kobietą z ludu Traków - barbarzyńców, jak określali ich Grecy. Jednak od roku 482 p.n.e. a już szczególnie od 480 p.n.e. stał się Temistokles niewątpliwie najpopularniejszym politykiem w Atenach i w całej Helladzie. Miał wówczas prawie 45 lat i wreszcie dostąpił zaszczytów, których tak zazdrościł dziesięć lat wcześniej Miltiadesowi, po jego zwycięstwie po Maratonem (ponoć nie mógł wówczas jeść i spać, a zapytany o przyczynę tego stanu rzeczy, odparł: "Miltiades i jego sława". Bardzo denerwowała go wówczas popularność Miltiadesa wśród ludu i to, że był na ustach praktycznie wszystkich obywateli. 

Od zwycięstwa pod Salaminą, Temistokles też już tylko zyskiwał na popularności. Jak już wspominałem w 476 r. p.n.e. ustawił nowe posągi Harmodiosa i Aristogejtona na Akropolu. W tym samym roku, w sierpniu, wziął udział w Igrzyskach Olimpijskich, gdzie został powitany jak bohater i "Zbawca Hellady" poprzez owację na stojąco. W tym też roku poeta Frynich wystawił w teatrze ateńskim swoją sztukę: "Fenicjanki", w której to wychwalał pod niebiosa cnoty Temistoklesa. Szybko jednak Temistokles roztrwonił to swoje poparcie - szczególnie wśród Greków z innych polis - gdy na czele ateńskiej floty podpływał do miast związkowych (Związku Morskiego), domagając się... kasy na zakup nowych okrętów wojennych do dalszej wojny z Persją. Mieszkańcom wyspy Andros - którzy nie mieli z czego zapłacić corocznego datku na Związek - powiedział że wiedzie ze sobą dwie boginie: Radę i Siłę, na co przedstawiciel miasta Andros odpowiedział że u nich też mieszkają dwie boginie: Nędza i Niedostatek i to one zabraniają mieszkańcom miasta dawać mu pieniądze. Mieszkańcy Andros mieli dużo odwagi by odpowiedzieć w taki sposób, wiedziano bowiem co spotkało najpierw Sestos (opanowane przez Arystydesa jeszcze w 478 r. p.n.e.), a potem Eion, Skyros, Karystos i Naksos (które również nie chciały płacić). Eion zdobył Kimon w 476 r. p.n.e., podobnie zresztą jak i Skyros w 475 r. p.n.e. (skąd potem przywiózł do Aten odgrzebane "kości herosa Tezeusza"), jak i następnie Karystos (473 r. p.n.e.) oraz Naksos (gdzie na przełomie 473/472 r. p.n.e. wybuchło prawdziwe powstanie anty-ateńskie i anty-związkowe). Tak oto zwycięskie Ateny pod władzą tych dwóch mężów stanu - "Obrońców i Zbawców Hellady", traktowały inne greckie polis - niczym zależnych od siebie poddanych, a to był dopiero wstęp, swoje prawdziwe oblicze pokażą dumne Ateny dopiero w latach 50-tych, 40-tych i 30-tych V wieku, gdy zamienią pozostałe, wolne przecież polis, w część składową ateńskiego Imperium egejskiego.

Tak więc, nim Sokrates przyszedł na świat, ateńską politykę zdominowały te dwie wielkie osobowości.

CDN.